Aansluiting meanders op Demer zeer positief voor vis- en plantenbestand

Op de Demer tussen Diest en Rotselaar worden 28 oude meanders opnieuw open gelegd en aangesloten. Dat gebeurt in het kader van het Sigmaplan dat Vlaanderen overstromingsveilig moet maken.
Momenteel zijn al zeven meanders klaar. Naast een hogere overstromingsveiligheid hebben de werken nu al een merkwaardig positief effect op het visbestand in de rivier maar ook het plantenbestand vaart er wel bij.

Het positieve effect op het vis- en plantenbestand is des te merkwaardiger omdat de waterbom van 2021 een enorme negatieve impact had voor het leven in de Demervallei. De overstromingen leidden tot afstervende vegetatie en een tijdelijke zuurstofloze situatie, met massale vissterfte tot gevolg. Uit metingen van INBO bleek dat de Demer zich een jaar al wat hersteld had, met zelfs een licht verbeterd visbestand. Nieuwe metingen die recent werden uitgevoerd door de Universiteit Antwerpen bevestigen die positieve trend. Vooral in de omgeving van de meander aan de Vinkenberg zijn de meetresultaten spectaculair. Daar zijn 22 vissoorten geconstateerd. Over het ganse gebied van de werken hebben de onderzoekers 29 vissoorten gevonden. Vooral kopvoorn doet het erg goed aan de Vinkenberg maar ook aan de meander in Aarschot. Aan de meander in Rotselaar is dat vooral jonge blankvoorn. Dat heeft te maken met de grote dynamiek aan stroomsnelheid in de meander, waardoor er meer geschikte paaiplaatsen zijn voor diverse soorten. Want waar de kopvoorn voornamelijk paait in snelstromend ondiep water, verkiest de blankvoorn zwak stromend ondiep water onder de oever.

De meander in Rotselaar is overigens op ecologisch vlak heel veelzijdig. Dat komt door het patroon van de zogenaamde riffles. Dat zijn klippen in de rivierbedding die stilstaande ondiepe poelen en opkomende eilandjes vormen. Deze eilandjes begroeien in de zomer wat leidt tot unieke vegetatietypes met zeldzame soorten zoals het bruin cypergras. Deze vegetatie kan op haar beurt resulteren in een grotere biodiversiteit van insectensoorten.

Een andere troef is dat de meander omgeven is door bos, wat interessant is voor zoogdieren. Knaagdieren zoals de bever werden al gespot!

Uiteraard is rivierherstel een werk van lange adem, waarbij positieve effecten vaak pas na jaren zichtbaar worden. Verdere monitoring zal dan ook uitwijzen hoe de meanders evolueren, maar de onderzoekers kunnen wel al voorzichtig zeggen dat de uitgevoerde maatregelen bijdragen aan een verbetering van de ecologische situatie in de Demervallei.

De aansluiting van meanders op de Demer wordt gecombineerd met de aanleg van bijkomende drempels in de rivier. Ook het ecosysteem en het historische landschap met natte graslanden en rietmoeras worden aangepakt. Een overzicht per deelgebied:

Kloosterbeemden (Scherpenheuvel-Zichem)

in 2023 werd  de grootschalige sanering van de Winterbeek en Kloosterbeemden afgerond, waarbij ook al een deel rietmoeras werd ingericht. Dit jaar wordt verder gewerkt aan het herstel van het historische open landschap met rietmoeras en natte graslanden door een uitbreiding van het bestaande rietland met een bijkomende oppervlakte van 7 ha. Tegelijk worden maatregelen uitgevoerd om verdroging in de zomer tegen te gaan. Dit gebeurt door het instellen van een hoger basiswaterpeil van de Demer door het aantakken van drie voormalige meanders en het aanleggen van een bijkomende drempel in de rivier. Bij hoge waterafvoeren op de Demer zal Kloosterbeemden als waterbuffer werken. Net stroomafwaarts van Zichem kan het water van de Demer het gebied instromen, om vervolgens vertraagd terug te stromen naar de Demer. Een permanente dijkverlaging zal op termijn de tijdelijke buizenconstructie vervangen. In het najaar volgt in het oostelijke deel van Kloosterbeemden de aanleg van een lokale wandellus. 

Demermeanders (tussen Betekom en Werchter)

De vele meanders in de bosrijke omgeving maken dit gebied uniek. De aangesloten meanders helpen niet alleen de natuur en het landschap te herstellen, maar bufferen ook water. Goed nieuws voor doelsoorten zoals de bever, zwarte ooievaar, kamsalamander en grote modderkruiper. De vergunning voor de inrichtingswerken tussen Betekom en Werchter is ondertussen afgeleverd. Er worden zes meanders opnieuw aangemaakt, telkens in combinatie met het aanleggen van een drempel in de Demer om bij lage afvoeren in de rivier, het grondwaterpeil voldoende hoog te houden. De Demerdijk tussen de meanders op de linkeroever wordt afgegraven, zodat de rivier opnieuw haar natuurlijke winterbedding kan innemen. 

Laarbeek-Motte (Scherpenheuvel-Zichem en Aarschot) 

De historische aftakking van de Demer tussen Testelt en Rillaar speelt een belangrijke rol in de waterhuishouding van de vallei. Men streeft hier naar een betere waterbuffering zodat soorten als dotterbloem, veldrus, blauwe knoop… opnieuw kunnen floreren. Daarvoor takken ze op de linkeroever van de Demer drie meanders opnieuw aan. De bestaande Demerdijk tussen deze meanders wordt verlaagd. Er komt een compartimenteringsdijk, dwars op de vallei, die toelaat om op een gecontroleerde manier Demerwater te bufferen in de vallei.