De nieuwe kieswetgeving geeft bij de lokale verkiezingen de grootste partij veertien dagen tijd om een coalitie te vormen. We schakelen dit weekend naar winteruur maar de klok tikt toch onverstoorbaar verder. Als de eerste poging voor de vorming van een coalitie niet lukt, verschuift dat initiatiefrecht naar de tweede grootste partij. Die kunnen ondertussen uiteraard in alle vrijheid gesprekken voeren met andere partijen.
In Bekkevoort is dat scenario al zeker maar het lijkt ook in Diest te gaan gebeuren.
Het schaakbord
Iedereen Diest, de kartellijst van Open Diest (een verbreding van Open VLD) en Vooruit kwam als grootste partij uit de verkiezingen en kreeg daardoor het initiatiefrecht. Iedereen Diest haalde 32,2% van de stemmen en dat levert 10 zetels (op 27) op. Lijsttrekker en huidig burgemeester Christophe De Graef haalde de meeste voorkeurstemmen (1986) over alle partijen heen. Dat zou hem in principe een tweede ambstermijn opleveren als hij een bestuursmeerderheid kan maken.
De kartelpartij had allicht toch op een beter resultaat gerekend. In de aflopende legislatuur heeft Open Diest 8 zetels en Vooruit heeft er 5. De kartellijst verliest dus in principe 3 zetels tegenover het resultaat van de afzonderlijke partijen tijdens de vorige verkiezingen.
DDS, de verbredingspartij van CD&V, ging bij de laatste verkiezingen wel structureel vooruit. DDS scoorde 28,2% en wint 1 zetel om af te kloppen op 9, nauwelijks een zetel minder dan Iedereen Diest dus. Lijsttrekker Geert Cluckers haalde 1624 voorkeurstemmen, dat is de 2de beste score. Maar ook de 3de beste score is voor DDS met Monique De Dobbeleer (1101 stemmen).
Om het schaakbord compleet te maken:
- N-VA wint 1 zetel en klimt naar 4
- Groen verliest 1 zetel en zakt naar 1
- De nieuwe politieke formatie NU haalt 1 zetel
- Vlaams Belang wint 1 zetel en komt op 2
De opties
Iedereen Diest kan zowel met DDS als met N-VA een bestuursmeerderheid vormen die uit twee partijen bestaat. Anderzijds zijn ze ook verplicht om altijd een van beide partijen mee te nemen in de coalitie. De partij stuurde gisteren een communicatie uit waaruit blijkt dat ze die beide opties ook geprobeerd hebben, evenwel zonder resultaat tot op heden.
Blijkbaar zien ze bij Iedereen DIest nog mogelijkheden en willen ze het laatste weekend nog volop inzetten op een coalitie met DDS of N-VA. De prijs van zo’n coalitie stijgt natuurlijk maar precies daar heeft Iedereen DIest een probleem. Ze moeten binnen de eigen kartelconstructie twee partijen kunnen bedienen.
Als Iedereen Diest geen bestuursmeerderheid kan vormen, komt vanaf maandag DDS aan de beurt. Geert Cluckers moet dan proberen om een coalitie op de been te brengen. DDS heeft maar 1 optie om een bestuursmeerderheid te maken met 2 partijen. Dat lukt namelijk enkel met Iedereen Diest. Huidig schepen Cluckers kan dan de zaak gewoon omdraaien maar dan vanuit een positie waarin zij de regels bepalen en vooral, de burgemeester leveren.
DDS kan ook een coalitie maken met N-VA maar ze hebben in dat geval altijd een derde partij nodig. In principe zal dat Groen of de nieuwe formatie NU zijn. De bestuursmeerderheid die zo kan ontstaan is krap want ze hebben maar 1 zetel op overschot.
Tot zover de pure objectieve feiten. Er spelen echter ook een aantal subjectieve omstandigheden mee.
De context
Momenteel vormen Open Diest en DDS de bestuurscoalitie. In december 2023 kondigden Open DIest en oppositiepartij Vooruit aan dat ze samen op één kartellijst naar de verkiezingen zouden gaan. Dat nieuws werd bij DDS niet meteen gesmaakt. De twee partijen bleven op mekaar aangewezen om de stad te besturen maar de situatie heeft ongetwijfeld wonden geslagen.
Diest heeft ook een vrij traditionele liberale kern. Er hebben ongetwijfeld een aantal mensen die traditioneel blauw stemmen, stevig in de ogen moeten wrijven toen de aankondiging van de eenheidslijst met Vooruit kwam. Dat is allicht ook de oorzaak geweest voor de opstart van de nieuwe lijst NU. Die partij haalt 6,2% van de stemmen en dat levert lijsttrekker Nathalie Theys een zetel op. Een aantal van die stemmen zouden zonder kartellijst, zeker bij Open Diest zijn gebleven.
De eenheidslijst Iedereen Diest heeft ook een vreemd persoonlijk kantje. Het was de voorbije jaren bijna tijdens elke gemeenteraad duidelijk dat de verstandhouding tussen fractieleider van Vooruit Carina Jankowski en burgemeester Christophe De Graef niet optimaal was. De eerste campagnebeelden voor de promotie van de kartellijst Iedereen Diest toonde Jankowski en De Graef die vrolijk met mekaar door de velden wandelen. Idyllisch, dat wel, maar een aantal mensen twijfelden aan de geloofwaardigheid van de entente.
Een opvallende tongslipper
Tijdens de gemeenteraadsvergadering van vorige maandag was er een opvallende uitspraak van raadslid David Celis. Die zetelde aanvankelijk voor Groen maar hij stapte uit die fractie en ging als onafhankelijk raadslid door. Dat was de aanloop voor een overstap naar N-VA. David Celis werd op 13 oktober ook effectief verkozen als een van de vier N-VA raadsleden.
Raadslid Celis bespeelde vorige maandag een van zijn favoriete thema’s: compensatie van gekapte bomen. Het raadslid zei dat hij ook tijdens de volgende legislatuur op dat thema zou blijven terug komen, vanuit de meerderheid of vanuit de oppositie!
Celis maakt dus een allusie op deelname aan de meerderheid maar zijn partij N-VA weigert een bestuursakkoord met Iedereen Diest. Allicht is er dus een piste waarin N-VA via een andere weg deel uitmaakt van de bestuursmeerderheid.
Wat nu?
In Bekkevoort doet zich een gelijkaardige situatie voor. Daar verliest Ons Dorp maandag het initiatiefrecht aan CD&V. Die partij heeft echter al aangegeven dat ze vanaf maandag aan een bestuursakkoord willen werken met N-VA. Dat is dus duidelijk. Ons Dorp gaat naar de oppositie en CD&V en N-VA vormen het nieuwe bestuur.
In Diest reageren zowel DDS als N-VA niet publiek. Misschien zijn er inderdaad nog opties. Maar net zo goed wordt de situatie vanaf maandagavond snel duidelijk.