In augustus en september starten omvangrijke natuurherstelwerken in drie deelgebieden van het Webbekoms Broek: het Rotbroek en Gorenbroek in Halen en het Diestersbroek in Schaffen. Vlaams minister van Omgeving en Landbouw Jo Brouns kwam op 17 augustus ter plaatse om de werken op te starten en voor te stellen aan de pers. Verder waren ook burgemeester van Halen Erik Van Roelen en eerste schepen in Diest Jeroen Overmeer aanwezig. De werken gaan zo’n 1,3 miljoen euro kosten.
In totaal herstelt het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) 72 hectare open landschap met natte graslanden, waterpartijen, rietmoeras en verspreide bosjes. Het doel gaat echter verder dan klassiek natuurbeheer. Door de natuurlijke waterhuishouding te herstellen, moet het gebied opnieuw meer als een spons functioneren.
De werken maken deel uit van de Vlaamse Blue Deal, het programma waarmee Vlaanderen zich beter wil wapenen tegen zowel droogte als wateroverlast.
De oude broekgebieden krijgen hun functie terug
De namen Rotbroek, Gorenbroek en Diestersbroek vertellen eigenlijk al veel over het landschap. Een broek is van oorsprong een laaggelegen en nat gebied, vaak in een beek- of riviervallei.
Dergelijke gebieden bestonden traditioneel uit natte graslanden, moerassen, rietlanden en broekbossen. Door de eeuwen heen werden veel van deze gronden ontwaterd. Grachten en andere afwateringssystemen moesten ervoor zorgen dat regen- en grondwater zo snel mogelijk werden afgevoerd.
Vandaag wordt die logica gedeeltelijk omgekeerd. Het uitgangspunt is niet langer om al het water zo snel mogelijk uit het landschap te krijgen, maar om regen- en kwelwater vast te houden waar dat mogelijk is.
Dat is belangrijk omdat periodes van extreme neerslag en langdurige droogte elkaar steeds vaker kunnen afwisselen.
Meer ruimte voor water
De waterhuishouding is de kern van de werkzaamheden die momenteel opgestart worden. Met hydrologische herstelmaatregelen moet regen- en kwelwater langer in Rotbroek, Gorenbroek en Diestersbroek blijven. Tijdens zeer natte perioden wordt water langer in de vallei gebufferd en minder snel afgevoerd. Tijdens droge perioden blijft er langer water beschikbaar voor planten, dieren en natte bodems.
Een gezonde vallei functioneert op die manier als een natuurlijke spons: water opnemen wanneer er veel beschikbaar is en het vervolgens langzaam weer afgeven.
Belangrijk…er wordt bewust een onderscheid gemaakt tussen verschillende waterstromen. Afval- en rioolwater moet vlot langs de rand van het gebied afgevoerd blijven worden, terwijl proper regen- en kwelwater langer in de natuur wordt vastgehouden.
Daarnaast worden terugslagkleppen hersteld, op twee locaties wordt vervuilde grond afgevoerd en de vijvers in het gebied worden ecologisch ingericht. Er worden vispasseerbare drempels gebouwd, zodat het waterbeheer geen onnodige barrière vormt voor vissen en andere waterorganismen.
Waarom natte natuur zo belangrijk is
Het herstellen van natte natuur is essentieel voor het klimaat. Bodems met organisch materiaal en veen kunnen aanzienlijke hoeveelheden koolstof opslaan. Wanneer dergelijke bodems langdurig uitdrogen, breekt het organische materiaal sneller af en kan opgeslagen koolstof opnieuw als CO₂ in de atmosfeer terechtkomen.
Een hogere en natuurlijkere waterstand helpt dus niet alleen de natuur, maar draagt ook bij aan klimaatadaptatie en -mitigatie. Dat dit van cruciaal belang is, werd de laatste weken en maanden duidelijk. Europa kreunt onder de tropische temperaturen met gigantische natuurbranden als kwalijk gevolg.
Wat is de Blue Deal?
De werken in het Webbekoms Broek zijn onderdeel van de Blue Deal, het Vlaamse programma dat het watersysteem structureel weerbaarder moet maken tegen de gevolgen van de klimaatverandering.
De Blue Deal werd in 2020 gelanceerd na een reeks droge jaren waarin duidelijk werd hoe kwetsbaar Vlaanderen is voor watertekorten. Vlaanderen is dichtbebouwd en sterk verhard. Regenwater krijgt daardoor op veel plaatsen onvoldoende gelegenheid om in de bodem te infiltreren en wordt via rioleringen, grachten en waterlopen snel afgevoerd.
De Blue Deal probeert die logica te veranderen.
Het principe kan eenvoudig worden samengevat als: water vasthouden waar het kan, bufferen waar het nodig is en pas afvoeren wanneer het moet.
In de vernieuwde Blue Deal 2025-2029 worden droogte, wateroverlast en waterkwaliteit bovendien steeds meer als één samenhangend vraagstuk bekeken. Daarbij wordt gewerkt met zogenaamde sponsdoelen: hoeveel water kan in een bepaald gebied infiltreren, hoeveel kan er worden vastgehouden en hoeveel buffercapaciteit is nodig?
Rotbroek, Gorenbroek en Diestersbroek zijn bij uitstek gebieden waar die sponswerking opnieuw kan worden versterkt.
Gorenbroek: natte hooilanden en zeggen
In het Gorenbroek krijgen natte hooilanden en zeggenvegetaties opnieuw meer kansen. Planten zoals wateraardbei zijn typisch voor dergelijke vochtige omstandigheden.
Wanneer de waterhuishouding wordt hersteld, ontstaat bovendien geschikt leefgebied voor bijzondere diersoorten. Onder meer het porseleinhoen, de watersnip en de grote modderkruiper kunnen daarvan profiteren.
Voor die laatste soort is de combinatie van ondiep water, modderige bodems, waterplanten en goede verbindingen tussen waterpartijen bijzonder belangrijk. Vispasseerbare constructies kunnen daarom een rol spelen bij het verbeteren van het leefgebied.
Rotbroek: een mozaïek van water en natuur
In het Rotbroek wordt verder gewerkt aan een gevarieerd landschap van natte graslanden, rietland, waterpartijen en verspreide bosjes.
Net die afwisseling maakt het gebied interessant voor soorten zoals blauwborst en kwartelkoning vinden er geschikte leefgebieden, terwijl in de vochtige vegetaties onder meer moeraswederik kan groeien.
Het Rotbroek is bovendien interessant vanwege zijn natte bodem en plaatselijke veenvorming. Het herstellen van de natuurlijke waterhuishouding is essentieel om dergelijke vochtige habitats op langere termijn te behouden.
Diestersbroek: van dotterbloemgrasland tot struweel
Ook het Diestersbroek in Schaffen wordt ecologisch versterkt.
Hier ligt de nadruk onder andere op dotterbloemgraslanden, moerasspirearuigten en bramenstruwelen. Daardoor ontstaat een landschap met zowel open graslanden als ruigere vegetaties en struwelen.
Die variatie biedt kansen voor soorten zoals grauwe klauwier, geelgors en wulp.
Het toont meteen waarom natuurherstel niet noodzakelijk betekent dat overal bos moet ontstaan. In de Demervallei zijn juist open natte graslanden, ruigten, rietlanden, moerassen en overgangszones bijzonder waardevol.
Onderdeel van een veel groter watersysteem
De drie gebieden staan niet op zichzelf. Ze maken deel uit van het veel grotere valleilandschap van de Demer.
Rond Diest liggen verschillende laaggelegen gebieden die historisch een belangrijke rol spelen in de waterhuishouding: het Webbekomsbroek, Diestersbroek, Rotbroek en Gorenbroek en, verder richting Halen, de verbinding met de valleigebieden richting Schulensbroek.
Water trekt zich immers niets aan van de grenzen tussen natuurgebieden of gemeenten. Wat stroomopwaarts wordt vastgehouden, kan stroomafwaarts een verschil maken.
Daarom verschuift het waterbeleid steeds meer van afzonderlijke ingrepen naar het functioneren van een volledig stroomgebied.
Het herstel van de broekgebieden rond Diest en Halen past perfect binnen die benadering.
Vlaams minister Jo Brouns benadrukte bij de start van de werkzaamheden precies die combinatie van natuur- en waterbeleid:
“Water dat we vandaag slim vasthouden, hebben we morgen niet te kort. In het Webbekoms Broek geven we water opnieuw de ruimte, zodat het gebied beter bestand is tegen droogte én hevige regenval. Tegelijk maken we de natuur sterker en creëren we opnieuw kansen voor bijzondere planten en dieren. Zo investeren we in natuur die werkt voor mens, water en klimaat.”
Werken gespreid over 2026 en 2027
De inrichtingswerken worden gefaseerd uitgevoerd en lopen grotendeels gelijktijdig in Rotbroek, Gorenbroek en Diestersbroek. Ze vinden plaats in het najaar van 2026 en 2027. Ze worden uitgevoerd door de firma Heylen.
Bij de planning wordt rekening gehouden met het broedseizoen en met te natte perioden. Dat laatste is in een broekgebied uiteraard geen detail: zware machines kunnen bij een te hoge waterstand aanzienlijke schade aan kwetsbare bodems veroorzaken.
Tijdens de werkzaamheden blijft het gebied in principe toegankelijk. In het Rotbroek wordt wel tijdelijk een wandelpad omgeleid. Bezoekers krijgen hierover informatie via infoborden ter plaatse.
Van water afvoeren naar water beheren
De werken illustreren uiteindelijk een veel bredere verandering in het Vlaamse waterbeleid. Decennialang lag de nadruk vooral op ontwateren en snel afvoeren. Grachten, rioleringen en rechtgetrokken waterlopen moesten water zo efficiënt mogelijk uit het landschap verwijderen.
Klimaatverandering maakt duidelijk dat die aanpak alleen niet langer volstaat. Vlaanderen moet niet alleen beschermd worden tegen te veel water, maar tegelijkertijd voldoende water bewaren voor steeds langere droge perioden.
Daarom verandert de filosofie: niet zo snel mogelijk water kwijt raken, maar water zo slim mogelijk beheren.
In Rotbroek, Gorenbroek en Diestersbroek krijgt dat principe letterlijk vorm in het landschap. Met het herstel van 72 hectare natte natuur krijgen de oude broekgebieden een deel van hun natuurlijke functie terug.
Ze worden opnieuw een plaats waar water mag blijven, waar natte graslanden en moerasvegetaties zich kunnen ontwikkelen en waar zeldzame soorten nieuwe kansen krijgen.
